Trường Chính Trị Tỉnh Đồng Tháp
Một số giải pháp đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên Trung cấp lý luận chính trị
Đào tạo Trung cấp lý luận chính trị có vai trò quan trọng trong việc trang bị thế giới quan, phương pháp luận, kiến thức và kỹ năng thực thi nhiệm vụ cho đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức ở cơ sở. Học viên Trung cấp lý luận chính trị là cán bộ, công chức, viên chức có trình độ, vị trí công tác và kinh nghiệm thực tiễn khác nhau. Vì vậy, giảng viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải tổ chức, định hướng và tạo môi trường để học viên trao đổi, vận dụng lý luận giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, cải cách hành chính và yêu cầu nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức hiện nay, phương pháp giảng dạy lý luận chính trị cần tiếp tục được đổi mới theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao trong tình hình mới. Đổi mới phương pháp giảng dạy không đơn thuần là thay đổi kỹ thuật tổ chức lớp học, mà quan trọng hơn là chuyển từ cách dạy chủ yếu truyền thụ kiến thức sang tổ chức hoạt động nhận thức, khơi dậy tư duy độc lập và nâng cao khả năng chủ động, sáng tạo và vận dụng lý luận vào thực tiễn của học viên.
1. Sự cần thiết phải đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên
Chất lượng đào tạo không chỉ được đánh giá qua mức độ ghi nhớ kiến thức mà còn thể hiện ở khả năng: Phân tích vấn đề; Liên hệ lý luận với thực tiễn; Đánh giá đúng tình hình; Tham mưu, đề xuất giải pháp; Vận dụng kiến thức vào thực hiện nhiệm vụ chính trị tại cơ quan, đơn vị và địa phương. Vì vậy, yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo Trung cấp lý luận chính trị, đặt ra yêu cầu về đổi mới phương pháp giảng dạy góp phần khắc phục tình trạng học lý luận một cách thụ động, ghi nhớ máy móc hoặc tách rời thực tiễn.
Đối tượng giảng dạy các lớp Trung cấp lý luận chính trị chủ yếu là cán bộ, công chức, viên chức đang công tác trong hệ thống chính trị ở cơ sở. Học viên có vốn sống, kinh nghiệm công tác và khả năng nhận diện các vấn đề thực tiễn. Trình độ chuyên môn, độ tuổi, vị trí công tác và khả năng tiếp cận công nghệ của học viên không đồng đều. Đồng thời, học viên vừa đảm bảo thời lượng học tập, vừa phải thực hiện nhiệm vụ tại cơ quan, đơn vị nên thời gian nghiên cứu, chuẩn bị bài có thể còn hạn chế. Xuất phát từ đặc điểm của đối tượng người học chương trình Trung cấp lý luận chính trị, đặt ra yêu cầu, giảng viên cần lựa chọn phương pháp phù hợp, khai thác được kinh nghiệm thực tiễn của học viên và tạo cơ hội để mọi học viên tham gia.
Bên cạnh đó, yêu cầu chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và đổi mới trong giáo dục và đào tạo hiện nay cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với phương pháp giảng dạy.. Giảng viên cần chuyển dần từ vị trí cung cấp thông tin sang vai trò định hướng, tổ chức, hỗ trợ và kiểm soát chất lượng quá trình học tập. Ngày nay, Công nghệ số tạo điều kiện đa dạng hóa nguồn học liệu, phương thức tương tác và hình thức học tập. Nhờ đó, học viên có thể tiếp cận lượng thông tin lớn nhưng cũng gặp khó khăn trong việc kiểm chứng, chọn lọc và xử lý thông tin. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đặt ra yêu cầu bồi dưỡng cho học viên năng lực tư duy độc lập, kiểm chứng thông tin và sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Điều này cũng đặt ra yêu cầu đối với giảng viên cần tổ chức lớp học sao cho vừa phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên vừa giúp học viên hình thành kỹ năng phát hiện và kiểm chứng thông tin từ ứng dụng trí tuệ nhân tạo.
Tính chủ động thể hiện ở việc học viên tích cực chuẩn bị bài, tìm kiếm tài liệu, đặt câu hỏi, tham gia thảo luận, tự đánh giá và chịu trách nhiệm đối với nhiệm vụ học tập. Tính sáng tạo thể hiện ở khả năng xem xét vấn đề từ nhiều góc độ, đề xuất cách giải quyết mới, liên hệ kiến thức với thực tiễn và vận dụng linh hoạt vào tình huống công tác. Chủ động và sáng tạo không có nghĩa là phát biểu tùy ý, mà phải dựa trên cơ sở lý luận, quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và yêu cầu thực tiễn.
2. Thực trạng phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên trong giảng dạy Trung cấp lý luận chính trị
Trong thời gian qua, việc phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên trong giảng dạy Trung cấp lý luận chính trị đã đạt được một số kết quả đáng ghi nhận. Giảng viên đã từng bước kết hợp linh hoạt các phương pháp sư phạm, gắn thuyết trình với thảo luận nhóm, hỏi - đáp, nghiên cứu tình huống, sánh vai và ứng dụng công nghệ. Nội dung bài giảng ngày càng được gắn với tình hình địa phương và nhiệm vụ thực tế của học viên. Nhiều học viên có tinh thần học tập nghiêm túc, tích cực trao đổi và chia sẻ kinh nghiệm công tác. Không khí lớp học từng bước cởi mở hơn; sự tương tác giữa giảng viên và học viên được tăng cường. Một số hoạt động như xử lý tình huống, phiên họp giả định hoặc tranh luận theo nhóm đã tạo hứng thú và nâng cao khả năng vận dụng kiến thức.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, việc phát huy tính chủ động sáng tạo của học viên trong giảng dạy Trung cấp lý luận chính trị còn tồn tại một số rào cản và hạn chế sau: Một số học viên còn có tâm lý thụ động, thích nghe giảng, ghi chép và tiếp nhận kiến thức một chiều. Việc chủ động chuẩn bị bài và tự nghiên cứu tài liệu trước khi lên lớp chưa đồng đều. Trong thảo luận nhóm, có hiện tượng chỉ một số học viên tích cực, còn các thành viên khác ít tham gia. Trong phương pháp hỏi-đáp, một số câu hỏi thảo luận còn nặng về tái hiện kiến thức, chưa tạo được yêu cầu phân tích, đánh giá và giải quyết vấn đề. Việc liên hệ thực tiễn của học viên đôi khi dừng ở kể lại sự việc, chưa đi vào chiều sâu. Việc ứng dụng công nghệ đôi khi mới tập trung vào các câu hỏi ôn tập, tái hiện kiến thức, chưa thực sự tạo ra sự chuyển biến sâu trong hoạt động nhận thức của học viên. Hoạt động kiểm tra, đánh giá kết thúc học phần có lúc chưa phản ánh đầy đủ năng lực thực tế, khả năng vận dụng và sáng tạo của học viên.
Một số rào cản, hạn chế nêu trên xuất phát từ những nguyên nhân sau đây:
Về phía giảng viên, thói quen sử dụng chủ yếu phương pháp thuyết trình hình thành trong thời gian lâu dài; Việc thiết kế tình huống, câu hỏi và nhiệm vụ học tập đúng tầm của học viên Trung cấp lý luận chính trị trong thời đại ứng dụng trí tuệ nhân tạo, đòi hỏi nhiều thời gian chuẩn bị chu đáo và công phu. Năng lực ứng dụng công nghệ và điều hành hoạt động tương tác giữa các giảng viên chưa đồng đều. Đồng thời, tâm lý e ngại không bảo đảm tiến độ và khối lượng kiến thức của bài học cũng tác động rất lớn đến chất lượng đảm bảo yêu cầu phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên trong giảng dạy Trung cấp lý luận chính trị
Về phía học viên, trình độ, kinh nghiệm và khả năng tham gia các hoạt động học tập không đồng đều; học viên đa dạng về chuyên ngành và lĩnh vực công tác. Một số học viên còn ngại phát biểu hoặc lo ngại trả lời chưa chính xác. Việc vừa học vừa thực hiện nhiệm vụ chuyên môn cũng ảnh hưởng đến thời gian tự học.
Về điều kiện tổ chức, sĩ số học viên của một lớp hiện nay tuy không nhiều như trước nhưng để khuyến khích, huy động, đánh giá mức độ chủ động, sáng tạo của tất cả thành viên cùng tham gia cũng khá khó khăn. Không gian tổ chức hoạt động và cách bố trí bàn ghế hiện nay còn gặp khó khăn trong việc sắp xếp, tổ chức các hoạt động như phiên họp giả định, hội thi, tọa đàm, hội thảo, sánh vai, bể cá…Trang thiết bị, kho học liệu số, hệ thống tình huống học liệu dùng chung vẫn còn trong thời gian xây dựng.
Việc đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng kết hợp thuyết trình với các phương pháp phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên đòi hỏi thời lượng dành cho từng bài học nhiều hơn.
3. Một số giải pháp đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên
3.1. Đổi mới nhận thức về vai trò của giảng viên và học viên
Giảng viên không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là người thiết kế, tổ chức, định hướng và hỗ trợ hoạt động học tập. Học viên không chỉ là người tiếp nhận kiến thức mà phải trở thành chủ thể tích cực của quá trình học tập. Đổi mới phương pháp không có nghĩa là loại bỏ thuyết trình. Cần kết hợp thuyết trình với các phương pháp tích cực, tùy thuộc nội dung, mục tiêu và đối tượng học viên. Mỗi hoạt động được lựa chọn cần phục vụ trực tiếp cho mục tiêu bài học, tránh tổ chức hình thức hoặc chạy theo phong trào.
3.2. Thiết kế bài giảng theo hướng kết hợp thuyết trình với giảng dạy thông qua tình huống thực tiễn và giao nhiệm vụ học tập
Giảng viên cần đặt ra mục tiêu kép trong thiết kế bài giảng, không chỉ là trình bày những nội dung gì mà còn là sau bài học, học viên cần hiểu và thực hiện được điều gì? Học viên cần giải quyết vấn đề thực tiễn nào? Hoạt động nào giúp học viên hình thành kiến thức? Bằng cách nào đánh giá được mức độ tham gia và vận dụng của học viên?
Quy trình tổ chức hoạt động có thể thực hiện:
Xác định vấn đề trọng tâm của bài học.
Xây dựng tình huống hoặc câu hỏi mở đầu.
Giao nhiệm vụ cá nhân hoặc nhóm.
Tổ chức học viên phân tích, trao đổi và đề xuất cách giải quyết.
Giảng viên nhận xét, chuẩn hóa kiến thức.
Yêu cầu học viên liên hệ với công tác thực tế.
Ví dụ, khi giảng về chính quyền địa phương, thay vì trình bày dàn trải toàn bộ nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan, giảng viên có thể nhóm các nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương theo từng nhóm nhiệm vụ để trình bày trước lớp. Sau đó, đưa ra một tình huống thực tế phát sinh tại địa phương để học viên căn cứ quy định của Luật Tổ chức Chính quyền địa phương hiện hành để xác định cơ quan có thẩm quyền và đề xuất phương án xử lý.
3.3. Kết hợp linh hoạt phương pháp thuyết trình với các phương pháp giảng dạy tích cực gắn lý luận với thực tiễn công tác của học viên, đồng thời ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo phù hợp
Những đặc điểm về độ tuổi, đơn vị, lĩnh vực công tác, giới tính của đối tượng người học của mỗi lớp Trung cấp lý luận chính trị quyết định phương pháp sư phạm được áp dụng. Việc xác định đối tượng người học của mỗi lớp để sự kết hợp phương pháp thuyết trình và các phương pháp khác; đồng thời phát huy lợi thế thực tiễn công tác của học viên, khơi gợi chủ động sáng tạo của học viên.
Đối với phương pháp thuyết trình, giảng viên có thể trình bày ngắn gọn những vấn đề cốt lõi, phức tạp hoặc định hướng nhận thức. Tăng cường thuyết trình có tương tác, kết hợp câu hỏi, ví dụ, hình ảnh, sơ đồ và tình huống. Đồng thời, sau thời gian thuyết trình, tuỳ nội dung, giảng viên có thể kết hợp với các phương pháp sau đây để phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên.
Đối với thảo luận nhóm, được thực hiện với các câu hỏi thảo luận có mức độ tương đối khó, cần phân tích, so sánh, đánh giá và đề xuất giải pháp, phát huy trí tuệ của một nhóm để giải quyết câu hỏi cho thấu đáo. Theo đó, giảng viên cần giao nhiệm vụ rõ ràng, có sản phẩm và giới hạn thời gian. Phân công nhóm trưởng; yêu cầu xác định rõ vai trò cho từng thành viên: điều hành, ghi chép, phản biện, trình bày. Câu hỏi thảo luận cần được thiết kế phù hợp; có thể yêu cầu nhóm khác phản biện, nhận xét hoặc đánh giá để tăng mức độ tương tác.
Đối với phương pháp tình huống, lựa chọn tình huống cần gắn kết với bài học, tình huống không được quá đơn giản nhưng cũng cần vừa sức với đa số đối tượng người học. Tình huống phải có vấn đề cần lựa chọn hoặc xử lý, không nên chỉ dùng để minh họa. Yêu cầu học viên nhận diện vấn đề, xác định cơ sở pháp lý, phân tích các phương án và đề xuất cách giải quyết.
Đối với phương pháp chuyên gia, giảng viên mời hoặc định hướng học viên nhập vai chuyên gia có kinh nghiệm trong từng lĩnh vực quản lý nhà nước. Giảng viên chuẩn bị trước tình huống, vấn đề trọng tâm và hệ thống câu hỏi để chuyên gia trao đổi, nhận xét. Các chuyên gia tham gia phân tích vấn đề thông qua phiên họp giả định, tình huống tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo hoặc tuyên truyền, vận động nhân dân. Học viên lắng nghe, đặt câu hỏi, đối chiếu kiến thức lý luận với kinh nghiệm xử lý tình huống thực tiễn. Qua đó, học viên được mở rộng nhận thức, rèn luyện tư duy phân tích và nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vào công tác.
Đối với phương pháp sánh vai, giảng viên xây dựng tình huống và phân công cụ thể vai trò cho từng học viên hoặc nhóm học viên. Mỗi vai được xác định rõ nhiệm vụ, quyền hạn, cách ứng xử và tiêu chí đánh giá trong quá trình thực hiện. Học viên nghiên cứu nội dung, phối hợp xử lý tình huống và thể hiện quan điểm phù hợp với vị trí được giao. Sau hoạt động, các nhóm tiến hành nhận xét, trao đổi và phản biện về cách ứng xử, lập luận và phương án giải quyết. Giảng viên tổng kết, chuẩn hóa kiến thức, chỉ ra ưu điểm, hạn chế và định hướng cách vận dụng vào thực tiễn công tác.
Việc kết hợp linh hoạt phương pháp thuyết trình với các phương pháp giảng dạy tích cực gắn lý luận với thực tiễn công tác của học viên cần gắn kết với ứng dụng trí tuệ nhân tạo phù hợp. Giảng viên có thể cung cấp trước tài liệu, câu hỏi định hướng hoặc nhiệm vụ học tập qua môi trường số. Sử dụng biểu mẫu khảo sát, câu hỏi trắc nghiệm trực tuyến, sơ đồ tư duy và học liệu đa phương tiện. Khuyến khích học viên tìm kiếm, phân loại, so sánh và kiểm chứng thông tin. Có thể sử dụng trí tuệ nhân tạo để gợi ý tình huống, hệ thống hóa tài liệu, xây dựng video tổng quan bài học để ôn tập hoặc xây dựng phương án ban đầu. Yêu cầu học viên kiểm tra nguồn, đối chiếu căn cứ và chịu trách nhiệm về kết quả học tập. Giảng viên cần định hướng để học viên hiểu không để công nghệ thay thế quá trình tư duy, lập luận và đánh giá độc lập của học viên trong quá trình học tập.
3.4. Bảo đảm các điều kiện hỗ trợ đổi mới phương pháp giảng dạy
Để tổ chức lớp học theo các phương pháp giảng dạy nhất là giảng viên, học viên “đồng kiến tạo tri thức”; cần đảm bảo các điều kiện hỗ trợ để thực hiện tốt các phương pháp giảng dạy như: hoàn thiện hệ thống phòng học, thiết bị, đảm bảo kết nối thông suốt đường truyền và xây dựng học liệu số. Khoa chuyên môn chủ quản của học phần cần nhanh chóng xây dựng học liệu và tình huống học liệu số dùng chung.
Ngoài ra, khi thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên cũng cần lưu ý một số nội dung như: Bảo đảm mục tiêu, nội dung và yêu cầu của chương trình Trung cấp lý luận chính trị; Giữ vững tính khoa học, tính Đảng, tính thực tiễn và tính giáo dục; Lựa chọn phương pháp phù hợp với từng bài, từng nội dung và từng nhóm học viên; Kết hợp hài hòa, linh hoạt giữa các phương pháp; Không tuyệt đối hóa công nghệ hoặc một phương pháp giảng dạy cụ thể; Đổi mới phải thực chất, lấy sự tiến bộ và năng lực vận dụng của học viên làm thước đo; Bảo đảm mọi học viên đều được tham gia, tránh để hoạt động nhóm chỉ tập trung vào một số học viên tích cực. Có cơ chế động viên, ghi nhận các sáng kiến và phương pháp giảng dạy hiệu quả. Thu thập ý kiến phản hồi của học viên để điều chỉnh nội dung và phương pháp giảng dạy
Kết luận
Đổi mới phương pháp giảng dạy là một trong những yếu tố quan trọng góp phần nâng cao chất lượng đào tạo Trung cấp lý luận chính trị. Việc đổi mới cần được thực hiện đồng bộ từ thiết kế bài giảng, lựa chọn phương pháp, tổ chức hoạt động đến kiểm tra, đánh giá; trong đó lấy sự tiến bộ và khả năng vận dụng kiến thức của học viên làm thước đo.
Đổi mới phương pháp giảng dạy không có nghĩa là loại bỏ phương pháp thuyết trình mà là kết hợp linh hoạt các phương pháp phù hợp với nội dung, mục tiêu và đối tượng người học. Qua đó, góp phần phát huy tính chủ động, sáng tạo, nâng cao tư duy lý luận và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn công tác của học viên, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, cải cách hành chính và yêu cầu nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức hiện nay, phương pháp giảng dạy lý luận chính trị cần tiếp tục được đổi mới theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao trong tình hình mới. Đổi mới phương pháp giảng dạy không đơn thuần là thay đổi kỹ thuật tổ chức lớp học, mà quan trọng hơn là chuyển từ cách dạy chủ yếu truyền thụ kiến thức sang tổ chức hoạt động nhận thức, khơi dậy tư duy độc lập và nâng cao khả năng chủ động, sáng tạo và vận dụng lý luận vào thực tiễn của học viên.
1. Sự cần thiết phải đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên
Chất lượng đào tạo không chỉ được đánh giá qua mức độ ghi nhớ kiến thức mà còn thể hiện ở khả năng: Phân tích vấn đề; Liên hệ lý luận với thực tiễn; Đánh giá đúng tình hình; Tham mưu, đề xuất giải pháp; Vận dụng kiến thức vào thực hiện nhiệm vụ chính trị tại cơ quan, đơn vị và địa phương. Vì vậy, yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo Trung cấp lý luận chính trị, đặt ra yêu cầu về đổi mới phương pháp giảng dạy góp phần khắc phục tình trạng học lý luận một cách thụ động, ghi nhớ máy móc hoặc tách rời thực tiễn.
Đối tượng giảng dạy các lớp Trung cấp lý luận chính trị chủ yếu là cán bộ, công chức, viên chức đang công tác trong hệ thống chính trị ở cơ sở. Học viên có vốn sống, kinh nghiệm công tác và khả năng nhận diện các vấn đề thực tiễn. Trình độ chuyên môn, độ tuổi, vị trí công tác và khả năng tiếp cận công nghệ của học viên không đồng đều. Đồng thời, học viên vừa đảm bảo thời lượng học tập, vừa phải thực hiện nhiệm vụ tại cơ quan, đơn vị nên thời gian nghiên cứu, chuẩn bị bài có thể còn hạn chế. Xuất phát từ đặc điểm của đối tượng người học chương trình Trung cấp lý luận chính trị, đặt ra yêu cầu, giảng viên cần lựa chọn phương pháp phù hợp, khai thác được kinh nghiệm thực tiễn của học viên và tạo cơ hội để mọi học viên tham gia.
Bên cạnh đó, yêu cầu chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và đổi mới trong giáo dục và đào tạo hiện nay cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với phương pháp giảng dạy.. Giảng viên cần chuyển dần từ vị trí cung cấp thông tin sang vai trò định hướng, tổ chức, hỗ trợ và kiểm soát chất lượng quá trình học tập. Ngày nay, Công nghệ số tạo điều kiện đa dạng hóa nguồn học liệu, phương thức tương tác và hình thức học tập. Nhờ đó, học viên có thể tiếp cận lượng thông tin lớn nhưng cũng gặp khó khăn trong việc kiểm chứng, chọn lọc và xử lý thông tin. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đặt ra yêu cầu bồi dưỡng cho học viên năng lực tư duy độc lập, kiểm chứng thông tin và sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Điều này cũng đặt ra yêu cầu đối với giảng viên cần tổ chức lớp học sao cho vừa phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên vừa giúp học viên hình thành kỹ năng phát hiện và kiểm chứng thông tin từ ứng dụng trí tuệ nhân tạo.
Tính chủ động thể hiện ở việc học viên tích cực chuẩn bị bài, tìm kiếm tài liệu, đặt câu hỏi, tham gia thảo luận, tự đánh giá và chịu trách nhiệm đối với nhiệm vụ học tập. Tính sáng tạo thể hiện ở khả năng xem xét vấn đề từ nhiều góc độ, đề xuất cách giải quyết mới, liên hệ kiến thức với thực tiễn và vận dụng linh hoạt vào tình huống công tác. Chủ động và sáng tạo không có nghĩa là phát biểu tùy ý, mà phải dựa trên cơ sở lý luận, quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và yêu cầu thực tiễn.
2. Thực trạng phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên trong giảng dạy Trung cấp lý luận chính trị
Trong thời gian qua, việc phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên trong giảng dạy Trung cấp lý luận chính trị đã đạt được một số kết quả đáng ghi nhận. Giảng viên đã từng bước kết hợp linh hoạt các phương pháp sư phạm, gắn thuyết trình với thảo luận nhóm, hỏi - đáp, nghiên cứu tình huống, sánh vai và ứng dụng công nghệ. Nội dung bài giảng ngày càng được gắn với tình hình địa phương và nhiệm vụ thực tế của học viên. Nhiều học viên có tinh thần học tập nghiêm túc, tích cực trao đổi và chia sẻ kinh nghiệm công tác. Không khí lớp học từng bước cởi mở hơn; sự tương tác giữa giảng viên và học viên được tăng cường. Một số hoạt động như xử lý tình huống, phiên họp giả định hoặc tranh luận theo nhóm đã tạo hứng thú và nâng cao khả năng vận dụng kiến thức.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, việc phát huy tính chủ động sáng tạo của học viên trong giảng dạy Trung cấp lý luận chính trị còn tồn tại một số rào cản và hạn chế sau: Một số học viên còn có tâm lý thụ động, thích nghe giảng, ghi chép và tiếp nhận kiến thức một chiều. Việc chủ động chuẩn bị bài và tự nghiên cứu tài liệu trước khi lên lớp chưa đồng đều. Trong thảo luận nhóm, có hiện tượng chỉ một số học viên tích cực, còn các thành viên khác ít tham gia. Trong phương pháp hỏi-đáp, một số câu hỏi thảo luận còn nặng về tái hiện kiến thức, chưa tạo được yêu cầu phân tích, đánh giá và giải quyết vấn đề. Việc liên hệ thực tiễn của học viên đôi khi dừng ở kể lại sự việc, chưa đi vào chiều sâu. Việc ứng dụng công nghệ đôi khi mới tập trung vào các câu hỏi ôn tập, tái hiện kiến thức, chưa thực sự tạo ra sự chuyển biến sâu trong hoạt động nhận thức của học viên. Hoạt động kiểm tra, đánh giá kết thúc học phần có lúc chưa phản ánh đầy đủ năng lực thực tế, khả năng vận dụng và sáng tạo của học viên.
Một số rào cản, hạn chế nêu trên xuất phát từ những nguyên nhân sau đây:
Về phía giảng viên, thói quen sử dụng chủ yếu phương pháp thuyết trình hình thành trong thời gian lâu dài; Việc thiết kế tình huống, câu hỏi và nhiệm vụ học tập đúng tầm của học viên Trung cấp lý luận chính trị trong thời đại ứng dụng trí tuệ nhân tạo, đòi hỏi nhiều thời gian chuẩn bị chu đáo và công phu. Năng lực ứng dụng công nghệ và điều hành hoạt động tương tác giữa các giảng viên chưa đồng đều. Đồng thời, tâm lý e ngại không bảo đảm tiến độ và khối lượng kiến thức của bài học cũng tác động rất lớn đến chất lượng đảm bảo yêu cầu phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên trong giảng dạy Trung cấp lý luận chính trị
Về phía học viên, trình độ, kinh nghiệm và khả năng tham gia các hoạt động học tập không đồng đều; học viên đa dạng về chuyên ngành và lĩnh vực công tác. Một số học viên còn ngại phát biểu hoặc lo ngại trả lời chưa chính xác. Việc vừa học vừa thực hiện nhiệm vụ chuyên môn cũng ảnh hưởng đến thời gian tự học.
Về điều kiện tổ chức, sĩ số học viên của một lớp hiện nay tuy không nhiều như trước nhưng để khuyến khích, huy động, đánh giá mức độ chủ động, sáng tạo của tất cả thành viên cùng tham gia cũng khá khó khăn. Không gian tổ chức hoạt động và cách bố trí bàn ghế hiện nay còn gặp khó khăn trong việc sắp xếp, tổ chức các hoạt động như phiên họp giả định, hội thi, tọa đàm, hội thảo, sánh vai, bể cá…Trang thiết bị, kho học liệu số, hệ thống tình huống học liệu dùng chung vẫn còn trong thời gian xây dựng.
Việc đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng kết hợp thuyết trình với các phương pháp phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên đòi hỏi thời lượng dành cho từng bài học nhiều hơn.
3. Một số giải pháp đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên
3.1. Đổi mới nhận thức về vai trò của giảng viên và học viên
Giảng viên không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là người thiết kế, tổ chức, định hướng và hỗ trợ hoạt động học tập. Học viên không chỉ là người tiếp nhận kiến thức mà phải trở thành chủ thể tích cực của quá trình học tập. Đổi mới phương pháp không có nghĩa là loại bỏ thuyết trình. Cần kết hợp thuyết trình với các phương pháp tích cực, tùy thuộc nội dung, mục tiêu và đối tượng học viên. Mỗi hoạt động được lựa chọn cần phục vụ trực tiếp cho mục tiêu bài học, tránh tổ chức hình thức hoặc chạy theo phong trào.
3.2. Thiết kế bài giảng theo hướng kết hợp thuyết trình với giảng dạy thông qua tình huống thực tiễn và giao nhiệm vụ học tập
Giảng viên cần đặt ra mục tiêu kép trong thiết kế bài giảng, không chỉ là trình bày những nội dung gì mà còn là sau bài học, học viên cần hiểu và thực hiện được điều gì? Học viên cần giải quyết vấn đề thực tiễn nào? Hoạt động nào giúp học viên hình thành kiến thức? Bằng cách nào đánh giá được mức độ tham gia và vận dụng của học viên?
Quy trình tổ chức hoạt động có thể thực hiện:
Xác định vấn đề trọng tâm của bài học.
Xây dựng tình huống hoặc câu hỏi mở đầu.
Giao nhiệm vụ cá nhân hoặc nhóm.
Tổ chức học viên phân tích, trao đổi và đề xuất cách giải quyết.
Giảng viên nhận xét, chuẩn hóa kiến thức.
Yêu cầu học viên liên hệ với công tác thực tế.
Ví dụ, khi giảng về chính quyền địa phương, thay vì trình bày dàn trải toàn bộ nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan, giảng viên có thể nhóm các nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương theo từng nhóm nhiệm vụ để trình bày trước lớp. Sau đó, đưa ra một tình huống thực tế phát sinh tại địa phương để học viên căn cứ quy định của Luật Tổ chức Chính quyền địa phương hiện hành để xác định cơ quan có thẩm quyền và đề xuất phương án xử lý.
3.3. Kết hợp linh hoạt phương pháp thuyết trình với các phương pháp giảng dạy tích cực gắn lý luận với thực tiễn công tác của học viên, đồng thời ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo phù hợp
Những đặc điểm về độ tuổi, đơn vị, lĩnh vực công tác, giới tính của đối tượng người học của mỗi lớp Trung cấp lý luận chính trị quyết định phương pháp sư phạm được áp dụng. Việc xác định đối tượng người học của mỗi lớp để sự kết hợp phương pháp thuyết trình và các phương pháp khác; đồng thời phát huy lợi thế thực tiễn công tác của học viên, khơi gợi chủ động sáng tạo của học viên.
Đối với phương pháp thuyết trình, giảng viên có thể trình bày ngắn gọn những vấn đề cốt lõi, phức tạp hoặc định hướng nhận thức. Tăng cường thuyết trình có tương tác, kết hợp câu hỏi, ví dụ, hình ảnh, sơ đồ và tình huống. Đồng thời, sau thời gian thuyết trình, tuỳ nội dung, giảng viên có thể kết hợp với các phương pháp sau đây để phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên.
Đối với thảo luận nhóm, được thực hiện với các câu hỏi thảo luận có mức độ tương đối khó, cần phân tích, so sánh, đánh giá và đề xuất giải pháp, phát huy trí tuệ của một nhóm để giải quyết câu hỏi cho thấu đáo. Theo đó, giảng viên cần giao nhiệm vụ rõ ràng, có sản phẩm và giới hạn thời gian. Phân công nhóm trưởng; yêu cầu xác định rõ vai trò cho từng thành viên: điều hành, ghi chép, phản biện, trình bày. Câu hỏi thảo luận cần được thiết kế phù hợp; có thể yêu cầu nhóm khác phản biện, nhận xét hoặc đánh giá để tăng mức độ tương tác.
Đối với phương pháp tình huống, lựa chọn tình huống cần gắn kết với bài học, tình huống không được quá đơn giản nhưng cũng cần vừa sức với đa số đối tượng người học. Tình huống phải có vấn đề cần lựa chọn hoặc xử lý, không nên chỉ dùng để minh họa. Yêu cầu học viên nhận diện vấn đề, xác định cơ sở pháp lý, phân tích các phương án và đề xuất cách giải quyết.
Đối với phương pháp chuyên gia, giảng viên mời hoặc định hướng học viên nhập vai chuyên gia có kinh nghiệm trong từng lĩnh vực quản lý nhà nước. Giảng viên chuẩn bị trước tình huống, vấn đề trọng tâm và hệ thống câu hỏi để chuyên gia trao đổi, nhận xét. Các chuyên gia tham gia phân tích vấn đề thông qua phiên họp giả định, tình huống tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo hoặc tuyên truyền, vận động nhân dân. Học viên lắng nghe, đặt câu hỏi, đối chiếu kiến thức lý luận với kinh nghiệm xử lý tình huống thực tiễn. Qua đó, học viên được mở rộng nhận thức, rèn luyện tư duy phân tích và nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vào công tác.
Đối với phương pháp sánh vai, giảng viên xây dựng tình huống và phân công cụ thể vai trò cho từng học viên hoặc nhóm học viên. Mỗi vai được xác định rõ nhiệm vụ, quyền hạn, cách ứng xử và tiêu chí đánh giá trong quá trình thực hiện. Học viên nghiên cứu nội dung, phối hợp xử lý tình huống và thể hiện quan điểm phù hợp với vị trí được giao. Sau hoạt động, các nhóm tiến hành nhận xét, trao đổi và phản biện về cách ứng xử, lập luận và phương án giải quyết. Giảng viên tổng kết, chuẩn hóa kiến thức, chỉ ra ưu điểm, hạn chế và định hướng cách vận dụng vào thực tiễn công tác.
Việc kết hợp linh hoạt phương pháp thuyết trình với các phương pháp giảng dạy tích cực gắn lý luận với thực tiễn công tác của học viên cần gắn kết với ứng dụng trí tuệ nhân tạo phù hợp. Giảng viên có thể cung cấp trước tài liệu, câu hỏi định hướng hoặc nhiệm vụ học tập qua môi trường số. Sử dụng biểu mẫu khảo sát, câu hỏi trắc nghiệm trực tuyến, sơ đồ tư duy và học liệu đa phương tiện. Khuyến khích học viên tìm kiếm, phân loại, so sánh và kiểm chứng thông tin. Có thể sử dụng trí tuệ nhân tạo để gợi ý tình huống, hệ thống hóa tài liệu, xây dựng video tổng quan bài học để ôn tập hoặc xây dựng phương án ban đầu. Yêu cầu học viên kiểm tra nguồn, đối chiếu căn cứ và chịu trách nhiệm về kết quả học tập. Giảng viên cần định hướng để học viên hiểu không để công nghệ thay thế quá trình tư duy, lập luận và đánh giá độc lập của học viên trong quá trình học tập.
3.4. Bảo đảm các điều kiện hỗ trợ đổi mới phương pháp giảng dạy
Để tổ chức lớp học theo các phương pháp giảng dạy nhất là giảng viên, học viên “đồng kiến tạo tri thức”; cần đảm bảo các điều kiện hỗ trợ để thực hiện tốt các phương pháp giảng dạy như: hoàn thiện hệ thống phòng học, thiết bị, đảm bảo kết nối thông suốt đường truyền và xây dựng học liệu số. Khoa chuyên môn chủ quản của học phần cần nhanh chóng xây dựng học liệu và tình huống học liệu số dùng chung.
Ngoài ra, khi thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên cũng cần lưu ý một số nội dung như: Bảo đảm mục tiêu, nội dung và yêu cầu của chương trình Trung cấp lý luận chính trị; Giữ vững tính khoa học, tính Đảng, tính thực tiễn và tính giáo dục; Lựa chọn phương pháp phù hợp với từng bài, từng nội dung và từng nhóm học viên; Kết hợp hài hòa, linh hoạt giữa các phương pháp; Không tuyệt đối hóa công nghệ hoặc một phương pháp giảng dạy cụ thể; Đổi mới phải thực chất, lấy sự tiến bộ và năng lực vận dụng của học viên làm thước đo; Bảo đảm mọi học viên đều được tham gia, tránh để hoạt động nhóm chỉ tập trung vào một số học viên tích cực. Có cơ chế động viên, ghi nhận các sáng kiến và phương pháp giảng dạy hiệu quả. Thu thập ý kiến phản hồi của học viên để điều chỉnh nội dung và phương pháp giảng dạy
Kết luận
Đổi mới phương pháp giảng dạy là một trong những yếu tố quan trọng góp phần nâng cao chất lượng đào tạo Trung cấp lý luận chính trị. Việc đổi mới cần được thực hiện đồng bộ từ thiết kế bài giảng, lựa chọn phương pháp, tổ chức hoạt động đến kiểm tra, đánh giá; trong đó lấy sự tiến bộ và khả năng vận dụng kiến thức của học viên làm thước đo.
Đổi mới phương pháp giảng dạy không có nghĩa là loại bỏ phương pháp thuyết trình mà là kết hợp linh hoạt các phương pháp phù hợp với nội dung, mục tiêu và đối tượng người học. Qua đó, góp phần phát huy tính chủ động, sáng tạo, nâng cao tư duy lý luận và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn công tác của học viên, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Tác giả bài viết: Dương Thuỷ - Khoa Nhà nước và Pháp luật
Ý kiến bạn đọc
Bạn cần đăng nhập với tư cách là Thành viên chính thức để có thể bình luận
Danh mục
Thống kê truy cập
- Đang truy cập299
- Hôm nay54,238
- Tháng hiện tại530,430
- Tổng lượt truy cập3,862,917